Vol. VII • 1984 https://www.creationism.org/bashkir/monotheism_ba.htm
Бөйөк Һыу баҫыуы |
|
Вавилон манараһы |
Ной Һыу баҫыуҙан һуң шунда уҡ (Бытие 8:20–9:17) ҡорбан салғанда, уның бөтөн ғаиләһе — һыу баҫыуҙан һуңғы бөтә кешелектең ата-бабалары — Хоҙай тарафынан бәрәкәтләнде. Кешелек һуңынан Шинарҙа (боронғо Месопотамия, Шумер) төпләнеп, унда Вавилон манараһын төҙөнө. Йәһүд йолаһына ярашлы, Алла кешеләрҙе ер йөҙөнә таралып, колониялар төҙөргә өндәгән, әммә улар риза булмаған; шуға күрә Алла уларҙың телдәрен бутап, таралырға мәжбүр иткән.1 Нухтың вариҫтары бер нисә ҡыҫҡа йыл эсендә оҙон араларҙы үтеп, диңгеҙ буйлап йөҙөп, аяҡ юл менән күсеп йөрөгән.
Шулай итеп боронғо Мысыр, Ҡытай, Үҙәк Америка һәм башҡа төбәктәр тиҙ арала уларҙың технологиялары, үҫешкән боронғо телдәре һәм тиҙ айырылып барған мәҙәниәттәре һәм ғөрөф-ғәҙәттәре менән тултырылды. Ваҡыт үтеү менән ... уларҙың тәүге бер Аллаға ышаныу ышаныуҙары аңҙарында һүрелә башланы.
Киләһе быуындар барған һайын Үҙен барлыҡҡа килтереүсеһенә битараф булып үҫте, (Яңы Килешмә) Римлеләргә 1:21-24-тә тасуирланғанса:
Сөнки улар Хоҙайҙы белһәләр ҙә, уны Хоҙай итеп данламанылар һәм рәхмәт әйтмәнеләр; киреһенсә, уларҙың уй-фикерҙәре бушҡа сыҡты, һәм аҡылһыҙ йөрәктәре ҡараңғылыҡҡа батты. Үҙҙәрен зирәк тип һанай-һанай, улар ахмаҡтарға әйләнде, һәм боҙолмаҫ Хоҙайҙың данын боҙоп, уны боҙолоусы кеше, ҡоштар, дүрт аяҡлы хайуандар һәм һелкенеп йөрөгән йән эйәләре һындарына әйләндерҙе. Шуға күрә Хоҙай уларҙы насарлыҡҡа һәм таҙалыҡһыҙлыҡҡа тапшырҙы.
Яратыусы үҙенә ғибәҙәт итеүҙе һаҡлау өсөн бер ғаиләне һайланы, һәм был ғаиләнән тиҙҙән милләт барлыҡҡа килгәс тә тәүге бер Аллаға ышаныуҙың тере пәйғәмбәрҙәре булған: Ибраһим Ҡанаанда булғанда Ул Юғары Хоҙайҙың ҡәһин Мәлкиседек менән осрашҡан (Бытие 14:18-20). Иҫке Килешеүҙең «Һандар» китабының 22-се—24-се бүлектәрендә Сирия йә Ираҡтан булған пәйғәмбәр Бәләамдан Кәнәғәнде яулап алыу алдынан Ибраһимдың нәҫеленә ҡарғыш яһарға һорауҙары тасуирлана. Донъяның күп кенә традицияларын өйрәнеү юғарыла килтерелгән Изге Яҙмалар фекерен раҫлай: тәүҙә бөтә кешелек Хоҙайға буйһонған, ә һуңынан унан айырылып төшкән.3
|
|
Башланғыс донъя монотеизмының юғалыуына һәм идолға табыныуға күсеүенә күп дәлилдәр бар. Шумер, Мысыр, Һиндостан, Ҡытай һәм Мексика кеүек төп тәүге яҙыулы цивилизацияларҙың барыһы ла элек бер ваҡытта монотеистик булғандарын күрһәтә. Африка, Төньяҡ Америка һәм Японияның ҡайһы бер примитив халыҡтары берҙәм Яратыусы Хоҙай идеяһын ҡабул иткән, әммә ғәмәлдә улар уның ғибәҙәтен рухтарға алмаштырған. Шумер, Мысыр, Һиндостан һәм Мексика осрағында монотеизмдан рухтарға ғибәҙәткә күсеү күп хоҙайҙарға ғибәҙәткә килтергән.
ШУМЕР, МЫСЫР ҺӘМ ҺИНДОСТАНДА МОНОТЕИЗМ
Шумер, Мысыр һәм Һиндстанда тәүге бер Аллаға ышаныуҙың дәлилдәре күптән билдәле. Археологтар асыҡланы: шумер тарихының иң боронғо осоронда күк Аллаһы Анун роле айырыуса ҙур булған; шуға күрә күптәр уны элек Шумерҙың берҙән-бер Аллаһы тип һанай. Мысырҙа «Бер Алла»ға табыныуға дәлилдәр күберәк, әммә шул уҡ ваҡытта буталсығыраҡ. Мысыр әҙәбиәтендә түбәндәге кеүек маҡтау йырҙары күп:
Бер — бөтә нәмәләрҙе яратыусы, Рух, йәшерен Рух, рухтарҙы яратыусы. Ул башланғыс мәлдә булған, ә башҡа бер нәмә лә булмаған. Яратылған бөтә нәмәне ул үҙе барлыҡҡа килгәндән һуң барлыҡҡа килтергән. ... Бер кем дә уны нисек табырға белмәй; уның исеме — сер, ул йәшерен. Уның исемдәре һанап бөткөһөҙ. Ул — хаклыҡ, ул хаклыҡта йәшәй, ул хаклыҡ патшаһы. Ул — тормош; уның аша кеше йәшәй; ул кешегә тормош бирә, уның борон тишектәренә тормош һулышын өрҙө. Ул үҙе — барлыҡ; ул артмай ҙа, кәмемәй ҙә. Ул бөтә галәмде, донъяны, булғанды, булғанды һәм буласаҡты бар итте. ... Ул уны саҡырғанды ишетә, хеҙмәтселәрен бүләкләй, уны танығандарҙы белә, үҙ эйәреүселәрен һаҡлай.4
Мисыр илаһтарының күплеге асыҡ күренгәнлектән, төрлө белгестәр уларҙың барыһы ла «Берҙән-бер»ҙең төрлө яҡтарымы, әллә «Берҙән-бер» булырға ярышҡан айырым илаһтармы тигән бәхәстәр ҡуҙғатҡан.5 Библия ҡарашынан ҡарағанда, берҙәмлек идеяһы, мөгаен, был мәҙәниәт Бер Яратыусыны ғибәҙәт итеүҙән алыҫлашҡандан һуң да оҙаҡ һаҡланған.
Һиндостандың монотеистик мираҫы иң боронғо изге яҙмаһы — Ригведа — аша асыҡ сағыла:
Башта барлыҡ нәмәләрҙең берҙән-бер Хоҙайы булып тыуған, ерҙе яһап, күкте формалаштырған, тормош биргән, көс биргән, уның бойороғон илаһтар ихтирам иткән берҙән-бер Хоҙай барлыҡҡа килгән.6
Ҡытай монотеизмы
Ҡытайҙар тәүҙә Shang Ti (上帝; Shangdi) тип аталған илаһҡа табынған, уның исеме инглизсә «Supreme Lord» йәки «Lord Above» тип тәржемә ителә.7 Бөтә нәмә лә Уның тарафынан барлыҡҡа килтерелгән, бөтә язалар ҙа һәм бүләктәр ҙә ниһайәттә Уға барып тоташа.6 Уға табынған осорҙарҙағы ғөрөф-ғәҙәттәрҙе өйрәнеү рухиға табыныу менән Алланы таныуҙың Библиялағы Иудея һәм Израил патшалыҡтарында осрағанға оҡшаған ҡатнашма булыуын күрһәтә. Бер кеше — б. э. к. яҡынса 1760 йылда йәшәгән император Чэн Танг тураһында хикәйә — Библия хикәйәләренә оҡшаған бер нәмә булып күренә.8 Чэн Танг һуңғы Ся императорының яман көндәрендә йәшәне.
Ул үҙенең хакимының яуыз эштәренән ныҡ борсолдо, әммә Күк бойороғо булмаһа, хәлде төҙәтергә маташманы. Шунан төшөндә уға тауыш килде: «Һөжүм ит. Мин һиңә кәрәк булған бөтә көстө бирәсәкмен; сөнки мин һинең өсөн Күк мандатын алдым».9 Шунан Чэн Танг Һиа династияһын юҡ итте һәм үҙен император итеп иғлан итте. Ләкин уның йөрәк тойғолары тынысланманы, һәм бер нисә йыл буйы Тан дөрөҫ эшләгәнме-юҡмы тип шикләнеп йөрөнө. Ниһайәт, ерҙе ҡаты ҡороғо баҫты, һәм Чэн Тан үҙен ҡорбанға әҙерләнгән кеүек кейенеп, Хоҙайға: «Гөнаһтарым арҡаһында халыҡты юҡ итмә!» — тип ялбарҙы. Шул мәлдә ямғыр яуа башлаған, тиҙәр. Чэн-Тан, үҙе аңлағанса, Аллаға буйһонғандыр, әммә уның үрнәге боронғо ҡытай хроникаларында уникаль булып ҡала. Киләһе быуындар Алланың төп закондарына күберәк иғтибар бүлһә лә, шул уҡ ваҡытта уның шәхесен онотҡан.
|
|
ИРТӘГЕ МЕКСИКАЛА МОНОТЕИЗМ
Иртәге Мексика халыҡтары, бәлки, бер генә Яратыусы Хоҙайға ышанған. (Төрлө «эксперттар» Уның һәм уның ҡатынының айырым заттармы, әллә бер үк заттың төрлө яҡтарымы икәнлеге тураһында бәхәсләшә). Бер риүәйәт Уның мәңге йәй һәм ағып торған һыуҙар илендә баҡса йәки ҡала барлыҡҡа килтергәнен һөйләй. Хоҙай был баҡсаның уртаһына матур ағас ултыртты һәм бәләкәйерәк илаһтарға уны ҡағылмаҫҡа бойорҙо. Был бәләкәйерәк илаһтар буйһонманы һәм уны боҙорға ынтылып, ағастан ҙур-ҙур ботаҡтарҙы өҙөп алды. Шуның өсөн Хоҙай был "илаһтарҙы" баҡсанан ҡыуып сығарҙы һәм уларға төрлө бурыстар йөкмәтте. Беренсе кеше парҙары ла баҡсала йәшәгән һәм бәләкәйерәк "илаһтар" менән бергә ҡыуып сығарылған.12
ЯРАТЫУСЫ ТАҒҠАЛАҺЫ ҺӘМ КҮП РУХТАР
Монотеистик йәмғиәттән рухтарға табыныусы йәмғиәткә күсеүҙе бөгөнгәсә йәшәп килгән күп кенә примитив халыҡтар мисалында күрергә була. Мәҫәлән, Японияның аҡ тиреле айну халҡы бер генә Яратыусы Хоҙайға ышана, әммә уны кешеләр менән ҡыҙыҡһынырлыҡ дәрәжәлә бик алыҫ тип һанай; шуға айну рухтар менән шөғөлләнә.13 Төньяҡ Америка индеецтарының күп кенә ҡәбиләләре Яратыусының рухтарҙы кеше менән Хоҙай араһында аралаусы итеп тәғәйенләүенә ышана.14
Көнсығыш Канаданың алгонквин ҡәбиләләре хәтта Хоҙайҙың үҙе индеецтарға рухтарҙы эҙләргә ҡушҡаны тураһында әйткән.
Хоҙайҙан был алыҫлашыуҙы, бәлки, үҙ мәҙәниәтенең Яратыусы Хоҙайын тасуирлаған көнбайыш Африка туғаны иң яҡшы итеп сағылдыра:
Библиялағы христианлыҡ Иисус Христостың яман рухтарҙан көслөрәк икәнен өйрәтә. Ҡыйынлыҡ ваҡытында ул ғына беҙҙең көсөбөҙ. Беҙ уға боролорға, гонаһтарыбыҙҙы ғәфү итеүен һорарға, беҙҙең өсөн ул крестта үлемде ҡабул итеүен ҡабул итергә һәм уның үлемде еңеүенә ышанырға тейешбеҙ (Евангелие — 1 Коринфяндарға 15:1-4). Яратыусы Хоҙай беҙҙе кире ҡайтарыуҙы теләй! Шулай итеп — христианлыҡ сит дин түгел — ул тулыландырыу, яңынан тергеҙеү! — ул беҙҙе бөтә халыҡтарҙың һәм бөтә милләттәрҙең ЯРАТЫУСЫһы булған Берҙән-бер Ысын Хоҙайға ғибәҙәт итеүгә кире ҡайтара.
ПАНТЕИЗМ КҮТӘРЕЛЕШЕ
Күп рухтарға табыныуҙан күп илаһтарға табыныуға бер аҙым ғына. Ханаанлылар был процесс уртаһында булған кеүек: улар иң юғары илаһ Элға һәм күп һанлы бәләкәй илаһтарға бергә табынған. Мысыр, Шумер һәм Һиндостан да күп илаһлы илдәр булып китте. Мексика илаһтары һаны буйынса сикһеҙ кеүек — һәм улар төрлө мәҙәниәттәрҙәге кеүек үк һанап бөткөһөҙ формаларҙа осрай. Ҡытайҙар бер генә күк идеяһын һаҡлап ҡалды, әммә уларҙың рухи тормошо ысынбарлыҡта спиритизмда һәм оккульт ғәмәлдәрҙә булды.
ЙЫЙНТЫҠ
Ер йөҙөндәге бөтә халыҡтар элек Бер Һаҡ Хоҙайҙы белгән, әммә һуңынан улар йөрәктәрендә уны ғибәҙәт итмәгән һәм уның бойороҡтарын үтәргә тырышмаған. Уларҙың тәүге ышаныуҙарынан һаҡланған бары тик боронғо риүәйәттәргенә. Хоҙайға дөрөҫ ғибәҙәт итеү ғөрөфө Ибраһимдың нәҫеленән килгән кешеләр аша хәҙерге заманға күсте. Әммә Хоҙай үҙенең ғибәҙәтен бер ғаиләлә генә, һуңынан бер милләттә (ибраниҙар; боронғо Израил) һаҡлаһа ла, ер йөҙөндәге башҡа халыҡтарҙы онотманы. Раббы Ибраһимға: «Һинең нәҫелең аша ер йөҙөндәге бөтә халыҡтар бәрәкәт табыр, сөнки һин минең һүҙемә буйһондоң» (Бытие 22:18) тип әйтте. Ике мең йыл үткәс, Аллаһының Үҙе (Иисус Христос) кеше сурәтендә ер йөҙөндә йөрөнө. Уның уҡыусыларына биргән һуңғы бойороҡтарының береһе күп быуаттар элек Унан ситкә киткән кешеләрҙең нәҫелдәренә ҡағыла: «Бөтә донъяға сығып, бар хайуандарға Евангелиене уағыҙ итегеҙ» (Марк 16:15).
FOOTNOTES
1 Josephus,
Antiquities of the Jews I. iv. 1.
2 The Companion Bible (KJV), (London: Samuel Bagster & Sons 1970) on p. 212 are the whereabouts of Balaam's hometown Pethor.
3 Rev. Wilhelm Schmitt, Primitive Revelation (St. Louis, Missouri, & London, England: Herder Book Co., 1939) pp. 236-237.
4 E.A. Wallis Budge, Osiris (New Hyde Park, N.Y: University Books, 1961) p. 357.
5 Dr. Brugsch & Maspero as cited by Budge, p.140.
6 Rig Veda excerpt from Selwyn Gurney Champion & Dorothy Short, Readings from World Religions (Greenwich, Conn., Fawcett Publ., 1951) pp. 26-27.
7 E. Allie and M. Frazer, Chinese and Japanese Religion (Philadelphia, Westminster Press, 1969) p. 268.
8 Wing Tsit Chan, A Source Book in Chinese Philosophy (Princeton University Press, 1970) p. 16.
9 Joseph Campbell, The Masks of God: Oriental Mythology (Viking/Compass, N.Y., 1974) p. 396.
10 Li Ung Beng, Outlines of Chinese History (Peking, 1914) p. 15.
11 Wing Tsit Chan, p. 16.
12 Irene Nicholson, Mexican and Central American Mythology (London, N.Y., Sydney, Toronto: Hamlynn Publications, 1967) pp. 20, 21 & Burr Cartwright Brundage, The Fifth Sun (Austin, Texas & London: University of Texas, 1979) pp. 47, 48.
13 Rev. John Batchelor, The Ainu of Japan (London: The Religious Tract Society) p.252.
14 Schmitt pp. 171-174 & Cottie Burland, North American Indian Anthology (London, N.Y., Sydney, Toronto: Hamlynn Publ., 1965) pp. 73, 103-106 & Diamond Jenness, The Faith of a Coast Salish Indian (B.C. Provincial Museum: Anthropology in B.C., Memoir 131 pp. 35, 36.
15 Schmitt pp.171-174.
16 Nassau, Fetishism in West Africa, pp. 36-37 as cited by Budge p.369.
|
|
 |
|