Vol. XI • 2006 https://www.creationism.org/bashkir/AsteroidBeltYouth_ba.htm
Астероидтар — нигеҙҙә Марс менән Юпитер орбиталары араһында урынлашҡан таш һәм тузан кисәктәре.
Ҡайһы бер астероидтарҙың орбиталары башҡаса: мәҫәлән, Ергә яҡын астероидтарҙың орбиталары уларҙы Ергә сағыштырмаса яҡын килтерә.
Ғәҙәттәге теория буйынса, астероидтар — Ҡояш системаһы барлыҡҡа килгәндә планетаға берләшмәй ҡалған ҡалдыҡтар. Шуға күрә астероидтарҙың йәшен Ҡояш системаһының йәше менән билдәләйҙәр, ул ғәҙәттә яҡынса 4,6 миллиард йыл тип ҡабул ителә.
<
Табиғи килеп сығыш теорияһының ҡатмарлыҡтары
Ғәҙәттәге теория буйынса, Юпитерҙың тартылыу көсө тәүге ҡалдыҡтарҙы берләштереп планета барлыҡҡа килтереүҙән тотҡарлаған. Лиссауэр һәм Стюарт (1993; б. 1061, 1088) әйткәнсә, был теория ысынлап та эшләй алмай. Был авторҙар билдәләй: теориясылар өсөн астероидтар билбауы — «проблема» (1080-се бит), ә хәҙерге теория «тарих сүп-сарлығына табан бара» (1081-се бит). Ошондай ҡатмарлыҡ теориясыларҙы «астероидтар билбауҙары беҙҙеңкегә оҡшаған башҡа планета системаларында ла киң таралған булмауы мөмкин» тип фаразларға этәрҙе (Lissauer һәм Stewart, 1993, б. 1081–1082).
| Был — Милли авиация һәм космик идаралығы (NASA) Галилео космик аппаратынан Ергә ебәрелгән, астероид 243 Ида һәм уның яңы асыҡланған айының икеһен дә күрһәткән тәүге тулы фотоһүрәт — астероидтарҙың тәбиғи спутниктарының булыуына тәүге ышаныслы дәлил. Зур объект — Ида — яҡынса 56 километр (35 миль) оҙонлоҡта. Иданың тәбиғи спутнигы — уң яҡтағы бәләкәй объект. Был портрет 1993 йылдың 28 авгусында Galileo-ның заряд-бәйләнешле ҡоролма (CCD) камераһы менән төшөрөлгән. (Фото һәм аңлатма NASA-нан) |  |
Астероидтар билбауы тиҙ арала бушап бара
Тәүге астероидтар билбауын барлыҡҡа килеүен аңлатып булһа ла, Юпитер протопланетының был билбауҙы ҡалдыҡтарҙан нисек таҙартып, уны бөгөнгө кеүек күренерлек хәлгә килтергәне мәсьәләһе ҡала. Астероидтар билбауы элек күберәк массалы булһа ла (Chapman and Davis, 1975, б. 553), космик дәүерҙең тәүге зондтары уның көтөлгәндән дә тиҙерәк бушап барыуын күрһәтте (Lissauer and Stewart, 1993, б. 1081; Robbins and Jeffreys, 1988, б. 124; Beatty, 1994, б. 26).
Элек астероидтар араһында бәрелештәр һирәк була тип иҫәпләйҙәр ине, әммә 1991 йылда Гаспара астероидында бәрелеш һыҙаттарының табылыуы уларҙың элек уйланғандан йышыраҡ булыуын күрһәтте (Veverka et al., 1993, б. 72; Asphaug, 2000, б. 53; Hartmann, 1991, б. 289). Астероидтарҙың бәрелешеүе һуҙылып, ҡояшҡа боролоп ингән йәки бик бәләкәй кисәксәләр осрағында ҡояш системаһынан сығарылған тоҙ барлыҡҡа килтерә (Kerker, 1974, б. 97). Астероидтарҙың бәрелештәр һөҙөмтәһендә йыш тоҙланыуы астероидтар билбауының сағыштырмаса йәш булыуын күрһәтә.
Һуңғы асыштар йәш сиктәрен нығыраҡ сикләй
Өҫтәүенә, Ярковский эффекты — кояш нурҙарының астероидтарға тәьҫир иткән гравитация булмаған көс — уларҙы ер янындағы орбитаға көтөлгәндән дә тиҙерәк күсерә (Chesley et al., 2003, б. 1739, 1741). Ер янындағы астероидтарҙың көтөлгән максималь ғүмере яҡынса миллион йыл тәшкил итә, шунан һуң улар ҡояш менән бәрелешә (Farinella, 1994, б. 315). Был астероидтарҙың 4,6 миллиард йыл элек барлыҡҡа килеүе тураһында фекергә шик тыуҙыра, сөнки был ваҡыт ер янындағы астероидтарҙың ғүмеренән 4600 тапҡырға артыҡ. Астероидтарҙың «айҙары» йәшлеккә бәйле сикләүҙе тагын да көсәйтә. Плиталар йоғонтоһо астероид айының ғүмерен яҡынса 100 000 йыл менән сикләй (Бинзел һәм ван Фландрен, 1979, б. 905). Был факт һәм «айҙы» тотоп алыуҙағы ҡатмарлыҡтар ҡайһы бер астрономдарҙы астероид айҙарының булыуына шикләндерергә мәжбүр итте (Тедеско, 1979, б. 905). 1993 йылда Galileo зонды Иданың Дактил исемле айыһын асыҡланы (Asphaug, 2000, б. 51–52), был йәш сикләүен раҫланы, ул Кояш системаһының ҡабул ителгән йәшенән ун мең тапҡырға кәмерәк.
Доктор Һенри Кентукки университетында докторлыҡ дәрәжәһен алған. Ул Флорида штатындағы Клируотер христиан колледжының фән бүлеге рәйесе һәм тәбиғи фәндәр профессоры.
-
REFERENCES
Asphaug, E. 2000. The small planets. Scientific American 282(5):46-55.
Beatty, J. 1994. "Secret" impacts revealed. Sky & Telescope 87(2):26-27.
Binzel, R., and T. van Flandern. 1979. Minor planets: the discovery of minor satellites. Science 203:903-905.
Chapman, C., and D. Davis. 1975. Asteroidal collisional evolution: evidence for a much larger early population. Science 190:553-556.
Chesley, S., S. Ostro, D. Vokrouhlicky, D. Capek, J. Giorgini, M. Nolan, J.-L. Margot, A. Hine, L. Benner, and A. Chamberlin. 2003. Direct detection of the Yarkovsky effect by radar ranging to asteroid 6489 Golevka. Science 302:1739-1742.
Farinella, P., Ch. Froeschle, C. Froeschle, R. Gonczi, G. Hahn, A. Morbidelli, and G. Valsecchi. 1994. Asteroids falling into the sun. Nature 371:314-317.
Hartmann, W. 1991. Astronomy. Wadsworth, Belmont, CA.
Kerker, M. 1974. Movement of small particles by light. American Scientist 62(1):92-98.
Lissauer, J., and G. Stewart. 1993. Growth of planets from planetesimals. In E.H. Levy and J.I. Lunine, editors. Protostars and planets III, University of Arizona, Tuscon, pp. 1061-1088.
Robbins, R., and W. Jeffreys. 1988. Discovering astronomy. Wiley, New York.
Tedesco, E. 1979. Binary asteroids: evidence for their existence from lightcurves. Science 203:905-907.
Veverka, J., P. Thomas, D. Simonelli, M. Belton, M. Carr, C. Chapman, M. Davies, R. Greeley, R. Greenberg, J. Head, K. Klassen, T. Johnson, D.
Morrison, and G. Neukum. 1994. Discovery of grooves on Gaspra. Icarus 107:72-83.
|
|
 |
|