Күп Европа һәм Урта диңгеҙ буйындағы халыҡтар боронғо Шумер-Вавилон алтмышлыҡ (сексaдецималь) ваҡыт иҫәбе системаһын мираҫ итеп алған: улар тәүлеккә 24 сәғәт, сәғәткә 60 минут, минутҡа 60 секунд ҡулланған.  Бөгөнгә тиклем түңәрәктә 360 градус булыуы боронғо Вавилондың 360 көнлөк йылынан ҡалған. (Б. э. к. 701 йылдағы һәләкәттән һуң барыһы ла үҙгәрҙе.) Хәҙерге йылыбыҙ яҡынса 365 1/4 көн тәшкил итә.

Күптәр айҙың 28–29 көнлөк циклдарын ҡулланып, был даими (айлыҡ) хәрәкәтте йыллыҡ ҡояш циклдары менән килештерергә тырышҡан.

календары Мәҫәлән, ҡытай календары 2025 йылда яҡынса 4723 йылды күрһәтә. Ул, күрәһең, Бөйөк һыу баҫыуҙан яҡынса 300 йыл алда Нухтың тыуған көнөн (йәки башҡа бер мөһим ваҡиғаны) билдәләй. Уларҙың цивилизацияһы был осорҙан алда барлыҡҡа килмәгән. Ләкин улар ошо конкрет башланғыс нөктәгә йәки башланғыс шәхестең сығышына дәғүә итә.

Маяндар календары 2012 йылда яңынан башлап ҡуйылды. Әлбиттә, ҡайһы берәүҙәр шул ваҡытта донъяның аҙағын фаразлаған, әммә уның сығышы 5125 йыл элеккә барып тоташа, йәғни ул ҡытай иҫәбенән яҡынса 400 йылға иртәрәк.

Күп календарҙар боронғо Һиндостандан килеп еткән. Махабхарата календары б. э. т. яҡынса 3200 йылда башланған.  Был уның башланыуын Майя һәм Ҡытай календарҙары араһына, йәғни Борондан элекге осорҙағы ҡайһы бер ваҡиғаға тура килтерә.

Боронғо Мысыр календарының килеп сығышы әле лә бәхәстәр тыуҙыра. Ҡайһы берәүҙәр уның яҡынса 4500 йыл элек башланғанын, ә башҡалары 6000 йылдан (4236 э. э.) аҙ ғына алда башланғанын дәлилләй.  (Икеһе лә Библия хронологияһына тап килә.)

Бер ниндәй ҙә цивилизацияның 15 000 йә 20 000 йылға барып тоташҡан календары юҡ. Әммә эволюция теорияһы кешеләрҙең (менталь һәм физик яҡтан) 100 000 йылдан да күберәк ваҡыт эсендә кеше булып йәшәгәнен дәлилләй.  Ә хәҙер көтөгөҙ әле: әгәр был дөрөҫ икән, Библияның яҡынса 6000 йыл элек тип күрһәтелгән датаһынан күпкә алда уҡ кемдер төгәл календарь уйлап табыр ине, тип уйламайһығыҙмы? Тағы ла бер тапҡыр: ысын фән һәм ысын тарих Библияның дәғүәләре менән бер-беренә тап килә. Әммә эволюционистар үҙ теорияларының ышаныслы икәнен күрһәтеү өсөн дәлилдәрҙе иғтибарға алмай.  Улар кешеләр меңәрләгән йыл буйы (утты һәм тәгәрмәсте асыҡлап) йөрөнө, тип дәлилләйәсәк — һәм һуңынан кинәт кенә, бер-береһенән йөзәр йыл алыҫлыҡтағы бөтә континенттарҙа — барыһы ла календарҙар уйлап сығарырға ҡарар иткәнме?

календары Тәүге боронғо рай тураһында хикәйәләр (Әдән бағы кеүек) дөнья буйлап таралған. Уларҙа Хоҙай(ҙар) тарафынан барлыҡҡа килтерелеү, оҙон ғүмер, камил мөхит һәм һуңынан көс ҡулланыуға һәм яуызлыҡҡа бирелгән тәүге цивилизациялы кешеләр тураһында һөйләнелә. Фрейзерҙың китабын ҡарағыҙ. Һәм Хоҙай(ҙар) бөтә донъяға һыу баҫыуын килтерҙе, был төрлө традицияларҙа яҙып ҡалдырылған; йөзләгән һыу баҫыу легендалары бар.

Мәҙәниәттәр генә түгел, ойошмалар ҙа үҙҙәренең тарихи тотороҡлолоғон раҫларға тырыша. Италияла ҡайһы берәүҙәр үҙ тамырҙарын боронғо Рим ҡалдыҡтарына тиклем эҙләй ала. Японияла күп ғаиләләр үҙ нәҫелен шогунат осорона тиклем эҙләй ала. Яки, мәҫәлән, Америкала «Америка революцияһы ҡыҙҙары» исемле ойошма оҙон мираҫҡа ишара итә ала. Көслө үткән тарих булдырыу күп халыҡтар өсөн мөһим булған.

Ышаныслылыҡ йәки өлкәнлек раҫлау – был бөгөн дә бара. Әлбиттә, элекке халыҡтар ҙа шулай эшләгән. Мисырҙар үҙҙәренең «башланғысын» башҡаларҙан боронғораҡ итеп күрһәтергә тырышҡан кеүек. Уларҙы арттырып күрһәткәндәрме? Шумерҙар ниндәйҙер рәүештә тәүге хакимдарҙың ғүмер оҙонлоғон «меңәр» йылдарға баһалаған. Был — боронғо патриархтарҙың һыу баҫыуға тиклемге ғүмер көтөлгән оҙонлоғон ҡыҙыҡлы рәүештә арттырып күрһәтеү. Ысынлап та, Быуынтар китабындағы яҙмалар буйынса, улар яҡынса 900–950 йәшкә тиклем йәшәгән.